સમજવા જેવી વાત

*કદર કરવાથી અપેક્ષા બંધાવવા સુધીનું મનોવિજ્ઞાન*

***** ******* ********

🌹🌹🌹

*Appreciation થી Right સુધીની સફર…*

*એક વાર આપો તો કદર, વારંવાર આપો તો અપેક્ષા, અને સતત આપો તો હક!!!*

માનવ સ્વભાવની એક વિચિત્ર બાબત છે;

*જે વસ્તુ આપણને શરૂઆતમાં “ભેટ” લાગે છે, તે જ વસ્તુ વારંવાર મળતી રહે ત્યારે ધીમે ધીમે “અપેક્ષા” બને છે અને અંતે “હક” બની જાય છે.*

આ સફર માત્ર પૈસા કે વસ્તુઓની નથી.

તે *પ્રેમ, સમય, મદદ, સન્માન, ધ્યાન, સુવિધા અને સંબંધો;* બધામાં જોવા મળે છે.

*Give once → Appreciation*

*Give twice → Anticipation*

*Give thrice → Expectations*

*Give four times → Entitlement*

*Give five times → Dependency*

*Continue → “It becomes their Right”*

ચાલો, આને એક સરળ ઉદાહરણથી સમજીએ.

*૧. એક વાર આપો ; Appreciation (કદર)*

ધારો કે તમારો મિત્ર મુશ્કેલીમાં છે. તમે એક દિવસ તેને ₹5,000ની મદદ કરો.

તે કહે છે;

*“ભાઈ, તારી આ મદદ હું ક્યારેય ભૂલીશ નહીં.”*

અહીં તમારી મદદ *ભેટ* છે.

સામેવાળી વ્યક્તિને લાગે છે કે તમે તેના માટે કંઈક *વધારાનું* કર્યું.

આ છે *Appreciation ; કદર.*

અહીં કોઈ અધિકાર નથી.

*૨. બીજી વાર આપો ; Anticipation (અપેક્ષા થવાની શરૂઆત)*

થોડા સમય પછી ફરી તેની મુશ્કેલી આવે છે અને તમે ફરી મદદ કરો છો.

હવે તેના મનમાં એક વિચાર જન્મે છે;

*“ગયા વખતે પણ તેણે મદદ કરી હતી… કદાચ આ વખતે પણ કરશે.”*

હજુ તેણે ખુલ્લેઆમ હક નથી માગ્યો, પરંતુ તેના મનમાં *આગામી મદદની સંભાવનાની રાહ* શરૂ થઈ ગઈ.

આ છે *Anticipation.*

*૩. ત્રીજી વાર આપો ; Expectations (અપેક્ષા)*

હવે ત્રીજી વખત પણ તમે મદદ કરો છો.

આ વખતે સ્થિતિ બદલાય છે.

પહેલાં વિચાર હતો;

*“કદાચ મદદ કરશે.”*

હવે વિચાર બને છે;

*“તે તો મદદ કરશે જ.”*

અહીંથી *કદર → અપેક્ષા* બને છે.

તમારી મદદ હવે અસાધારણ ઘટના નથી રહી; તે *નિયમિત ઘટના* બની ગઈ.

*૪. ચોથી વાર આપો ; Entitlement (હકદારીની ભાવના)*

હવે ચોથી વખત જ્યારે તેને જરૂર પડે છે, તે તમારી પાસે મદદ માગે છે.

પણ આ વખતે ભાષા બદલાય છે;

*“તમે તો મારી મદદ કરવાના જ છો!”*

અને જો તમે કહો;

*“આ વખતે શક્ય નથી.”*

તો કદાચ જવાબ મળે;

*“પણ તમે પહેલાં તો મારી મદદ કરી હતી!”*

અહીં સૌથી મહત્વનો પરિવર્તન થયો.

*તમે આપેલી મદદ હવે તેની નજરે તમારી કૃપા રહી નથી; તે તેની નજરે તેનો હક બની રહી છે.*

આ છે *Entitlement ; હકદારીની માનસિકતા.*

*૫. પાંચમી વાર આપો ; Dependency (નિર્ભરતા)*

હવે જો આ પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહે તો સામેવાળી વ્યક્તિ પોતે સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા વિકસાવવાને બદલે તમારી મદદ પર આધાર રાખવા લાગે છે.

હવે વિચાર થાય છે;

*“મારે શું કરવું? એ છે ને!”*

અહીં મદદ *સહાયમાંથી આધાર* બની ગઈ.

અને આ છે *Dependency ; નિર્ભરતા.*

*પછી શું થાય????*

સૌથી રસપ્રદ અને જોખમી તબક્કો અહીંથી શરૂ થાય છે.

જો તમે લાંબા સમય સુધી કોઈને સતત કંઈક આપતા રહો, તો એક દિવસ તે વ્યક્તિ એવું માનવા લાગે છે કે 

*“આ તો મને મળવું જ જોઈએ.”*

અને પછી તમે ન આપો તો તેને એવું લાગે છે કે;

*“મારી સાથે અન્યાય થયો.”*

અહીંથી *Dependency → Right* બની જાય છે.

*એક ઘરેલું ઉદાહરણ…*

ધારો કે એક પિતા પોતાના પુત્રને દર મહિને ₹10,000 વ્યક્તિગત ખર્ચ માટે આપે છે.

*પ્રથમ મહિનો:*

પુત્ર કહે;

*“Thank you, Dad!”*

*Appreciation.*

*બીજો મહિનો:*

પુત્ર વિચારે;

*“આવતા મહિને પણ પપ્પા આપશે.”*

*Anticipation.*

*ત્રીજો મહિનો:*

પુત્ર માને;

*“મારા ₹10,000 તો આવવાના જ છે.”*

*Expectation.*

*ચોથો મહિનો:*

પિતા ₹8,000 આપે.

પુત્ર કહે;

*“₹10,000 કેમ નહીં?”*

*Entitlement.*

*પાંચમો મહિનો:*

પિતા કોઈ કારણસર પૈસા ન આપે.

પુત્ર કહે;

*“હવે હું શું કરીશ?”*

*Dependency.*

અને થોડા સમય પછી;

*“પપ્પાએ મને પૈસા આપવા જ જોઈએ.”*

*Right.*

ધ્યાન આપો;

પિતાએ *પૈસા આપવાની ફરજ ક્યારેય સ્વીકારી નહોતી,* પરંતુ સતત આપવાથી પુત્રના મનમાં તે *અલિખિત અધિકાર* બની ગયો.

*આ જ સિદ્ધાંત સંબંધોમાં પણ કામ કરે છે…*

*પ્રેમમાં*

તમે રોજ ફોન કરો →

પછી સામેવાળાને તમારા ફોનની અપેક્ષા થાય →

પછી ફોન ન કરો તો ફરિયાદ થાય →

પછી કહે:

*“તમે મને ફોન કેમ નથી કર્યો?”*

અને અંતે:

*“તમારે તો મને ફોન કરવો જ જોઈએ.”*

*Attention → Expectation → Entitlement*

*મિત્રતામાં*

તમે મિત્રનું કામ વારંવાર કરી આપો.

પહેલાં:

*“યાર, બહુ ઉપકાર કર્યો.”*

પછી:

*“તું કરી આપીશ ને?”*

પછી:

*“તું તો આ કામ કરી જ આપે છે.”*

અને અંતે:

*“તું કેમ નથી કરતો?”*

*Help → Expectation → Entitlement*

*વ્યવસાયમાં*

તમે ગ્રાહકને એક વખત Extra Service મફતમાં આપો.

ગ્રાહક ખુશ થાય છે.

બીજી વખત પણ આપો તો તે તેની રાહ જોવા લાગે છે.

ત્રીજી વખત તે તેને નિયમિત સુવિધા માને છે.

ચોથી વખત Extra Service ન આપો તો ફરિયાદ કરે છે.

પાંચમી વખત તે કહે:

*“આ તો તમારી Serviceમાં જ આવવું જોઈએ.”*

અહીં *Free Bonus → Expected Benefit → Perceived Right* બની ગયું.

*મનોવિજ્ઞાનની ઉંડી વાત…*

આ પ્રક્રિયાની પાછળ એક ખૂબ જ મહત્વની માનસિક પ્રક્રિયા છે;

*Repeated Behaviour becomes Normalised Behaviour.*

જે વસ્તુ શરૂઆતમાં અસાધારણ હોય છે, તે વારંવાર મળવાથી *સામાન્ય* લાગે છે.

અને જ્યારે સામાન્ય વસ્તુ એક દિવસ ન મળે ત્યારે મન તેને *નુકસાન* તરીકે અનુભવવા લાગે છે.

અર્થાત્,

*“જે ક્યારેય મળતું નહોતું, તે મળ્યું તો ભેટ હતું.*

*જે વારંવાર મળ્યું, તે અપેક્ષા બની ગયું.*

*અને જે સતત મળતું રહ્યું, તે હક જેવું લાગવા લાગ્યું.”*

*પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત છે…*

આનો અર્થ એ નથી કે *દરેક મદદ બંધ કરી દેવી જોઈએ.*

મદદ કરવી ખૂબ સુંદર માનવીય ગુણ છે.

*સમસ્યા આપવામાં નથી.*

સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે;

*મદદને સીમા વિના નિયમિત કરવામાં આવે.*

કારણ કે *Boundaries વગરની generosity ઘણી વખત entitlement પેદા કરે છે.*

*તેથી સાચી મદદ શું???*

સાચી મદદ એવી નથી કે તમે વ્યક્તિની દરેક જરૂરિયાત પૂરી કરતા રહો.

સાચી મદદ ઘણી વખત એવી હોય છે કે:

*“હું તને આજે મદદ કરીશ, પરંતુ તું આવતીકાલે મારી મદદ વિના ઊભો રહી શકે;એ માટે પણ તને સક્ષમ  બનાવીશ.”*

એટલે કે:

*Help → Empowerment*

ન કે

*Help → Dependency*

*આખા વિચારનો સાર…*

*તમે કેટલા વખત આપો છો* : *સામેવાળાના મનમાં શું બને છે*

1 વાર :  *Appreciation ; “આભાર!”*

2 વાર : *Anticipation ; “ફરી મળશે?”*

3 વાર : *Expectation ; “મળવું જોઈએ.”*

4 વાર : *Entitlement ; “મારો હક છે.”*

5 વાર : *Dependency ; “આના વગર મારું ચાલતું નથી.”*

સતત : *Right ; “આ તો મને મળવું જ જોઈએ.”*

અને કદાચ આ આખા વિચારનું સૌથી શક્તિશાળી વાક્ય છે:

*“તમે જે વસ્તુ કોઈને સતત ભેટ તરીકે આપતા રહો છો, એક દિવસ તે વ્યક્તિ તેને ભેટ નહીં, પોતાનો હક માનવા લાગે છે.”*

તેથી જીવનમાં *ઉદાર બનો, પરંતુ સીમાવિહીન નહીં.*

*મદદ કરો, પરંતુ એવી નહીં કે તમારી મદદ બીજા માટે ફરજ બની જાય.*

*પ્રેમ આપો, પરંતુ એવો નહીં કે તમારી ગેરહાજરી તેમને તમારો દોષ લાગવા લાગે.*

કારણ કે,

*🌹 Giving is a choice.*

*🌹 Receiving is a privilege.*

*🌹 But repeated giving can create an expectation of entitlement.*

અને સંબંધોની સુંદરતા ત્યાં જ ટકે છે જ્યાં *કદર જીવંત રહે અને હકદારી કાબૂમાં રહે…*

💐💐💐

*શ્રી હેમંત ગાંધીની વોટ્સએપ પોસ્ટ આધારે*

💐💐